Został sam w domu Gregorovitchów, a ponure Little Hangleton zdawało się jeszcze bardziej pozbawione życia niż zwykle. Resztki jesiennego światła dogasały na szybach, a wraz z nimi pokoje powoli traciły domowy nastrój. Savaš znał tę porę dobrze. Smutek samotności przychodził wtedy pierwszy, jak przypływ, który przez cały dzień pozostawał niewidoczny, by wieczorem odnaleźć drogę do każdego pustego pomieszczenia. Nauczył się jednak z nim żyć. Jak człowiek, który po wielu latach przestaje walczyć z demonem i zamiast tego sadza go naprzeciw siebie. Nie wypędzał go, ale pozwalał mu mówić, a potem wykorzystywał jego czar.

Na środku stołu ułożył narzędzia rytuału. Czarną świece, wiązkę tarniny, której gałęzie zostały wcześniej spalone na drobny, czarny popiół. Wiklinę oraz płytką miseczkę, w której popiół czekał na swoją przemianę. Zgasił wszystkie lampy. Pozostała tylko jedna świeca. Przez chwilę siedział nieruchomo przed jej płomieniem. Nie rozpoczynał zaklęcia. Najpierw musiał pozwolić smutkowi osiąść w sobie do właściwej głębokości. Rytuał wymagał ciszy, dogłębnej, duchowej i pozbawionej dźwięku. Potrzebował ciszy, w której człowiek słyszy własne myśli wyraźniej niż wszystko, co znajduje się poza nim. Przycisnął dłonie do swoich skroni z zamkniętymi oczami. Trwał tak kilka minut, aż ciężar przytłaczających, gnębiących myśli przelał się na jego ręce. Wtedy uniósł je i wystawił przed siebie, tuż nad płomieniem. Poczuł ciepło, co dodało mu przez moment sił, ale tylko na moment. Potem czekał dłużej i chwilę jeszcze. Aż do momentu, aż swąd palonej skóry mógł być wyczuwalny w pomieszczeniu. Nie czuł już bólu, to nie mogło go odwlec od czarno magicznego rytuału. Pozwolił myślom wrócić do jednego z tych wieczorów, które jego pamięć przechowywała z okrutną dokładnością. Nie przywoływał obrazu w całości. Wystarczył jej głos i tylko jedno zdanie. Nikt z nas nie jest niczym więcej niż krwią, która w nim płynie.

Pierwsza łza spadła na popiół. Nie otarł jej. Druga. Trzecia, a potem jeszcze kilka kolejnych.  Wilgotny popiół tarniny zaczął ciemnieć, nasiąkając czymś, co dla każdego innego byłoby jedynie oznaką słabości. Dla niego stało się składnikiem. Bazą. Gregorovitchowska magia znała przedmioty, które można było uczynić bardziej podatnymi na klątwę, jeśli odpowiednio przygotowano ich materię. Tarnina nadawała się do tego szczególnie dobrze, cierń, granica, drewno, które od dawna kojarzono z ochroną i przekraczaniem tego, czego przekraczać nie należało. Savaš zanurzył dwa palce w czarnym, nasiąkniętym łzami popiele. Dopiero wtedy rozpoczął pracę. Wiklina układała się pod jego dłoń w równy, cierpliwy splot. Nie spieszył się. Każde pasmo przechodziło nad drugim, każde skrzyżowanie było jak kolejna linia zaklęcia. Z czasem płaska mata zaczęła przypominać ozdobną ceratę przeznaczoną na stół. Wzór był subtelny, niemal elegancki. Z daleka wyglądałby jak przedmiot wykonany przez kogoś, kto chciał nadać zwyczajnemu posiłkowi odrobinę uroku. Savaš wiedział jednak, co ukrywał splot. Co pewien czas dotykał wikliny popiołem, zostawiając na niej czarne ślady. Przy każdym takim dotknięciu wypowiadał pojedyncze słowo inkantacji. Słowa miały zamykać się w materiale tak, jak jego smutek zamykał się w nim. Kiedy ostatni splot został ukończony, Savaš koniec różdżki na powierzchni maty. Płomień świecy wygiął się nagle w jego stronę. Wypowiedział ostatnią formułę. Nie było huku ani błysku. Tylko głęboka cisza, która na krótką chwilę zdawała się wypełniać cały dom. Potem płomień wrócił do normalnego kształtu. Klątwa została zamknięta. Każdy, kto zasiadłby do posiłku nad zaczarowaną matą, początkowo nie zauważyłby niczego. Dopiero później pojawiłoby się w nim poczucie przytłoczenia, niepokój bez wyraźnej przyczyny, smutek bez wspomnienia, żal bez źródła. Z czasem wszystko, co dobre, zaczęłoby wydawać się odległe i kruche. Nadzieja stawałaby się czymś naiwnym, niemal absurdalnym. Rozpacz narastałaby cierpliwie, aż zaklęcie zostałoby rozproszone. Savaš patrzył na gotowy przedmiot długo. Nie czuł triumfu. Nie czuł też winy. Ojciec kazał, syn wysłuchał. Zdmuchnął świecę. W ciemności czarna wiklina pozostała niewidoczna. Tylko zapach spalonej skóry wciąż wisiał w powietrzu, jak ślad po modlitwie skierowanej do czegoś, czego Savaš nigdy nie odważyłby się nazwać bogiem.

Przełom przyszedł przez rzecz zupełnie błahą, niemal żałosną w swojej zwyczajności. Savaš nie dogasił świecy. Nie tak jak powinien. Zorientował się dopiero wtedy, gdy usłyszał zwęglający się pergamin za sobą. Płomień, pozostawiony na skraju stołu, musiał przechylić się podczas jego pracy i liznąć brzeg starej księgi. Była to jedna z tych staroruskich ksiąg, które ojciec przechowywał niemal jak relikwie, kruche karty, wyblakłe pismo, notatki naniesione przez kilka pokoleń Gregorovitchów. Savaš znał jej wartość. Wiedział, ile razy ojciec przestrzegał, by nawet nie stawiać przy niej filiżanki z herbatą. Teraz kilka kart było nadpalonych. Zamarł. Przez chwilę patrzył tylko na cienką strużkę dymu unoszącą się nad księgą. Potem gwałtownie zdusił płomień i ostrożnie odsunął świecę, jakby sam dotyk mógł pogorszyć sytuację. Palce zaczęły mu drżeć. To była jego wina. Nie żadna klątwa. Nie cudza magia. Nie los, który znów postanowił przypomnieć mu o własnej złośliwości. Jego nieuwaga. I nagle cały ten smutek, z którym nauczył się żyć, zmienił kształt. Smutek ustąpił miejsca czemuś ostrzejszemu. Lękowi Nie bał się samej kary. Bał się twarzy ojca, kiedy ten zobaczy zniszczoną księgę. Bał się rozczarowania, które mogło pojawić się w jego oczach, tego cichego, znacznie gorszego od gniewu. Tego spojrzenia, które mówiłoby, że nawet teraz, po wszystkim, po śmierci i powrocie, po całej tej próbie udowodnienia swojej wartości, Savaš wciąż potrafił zawieść. Przycisnął dłonie do twarzy. Oddech stał się płytki, choć jego ciało nie powinno przecież potrzebować oddechu tak jak dawniej. Myśli zaczęły biec jedna za drugą. Co jeśli ojciec wróci wcześniej? Co jeśli zauważy? Co jeśli uzna, że zrobił to przez lekkomyślność? Co jeśli… Kolejna łza spadła na nadpalony brzeg księgi. Tym razem nie była składnikiem rytuału. Była czystym strachem, a strach był inny. Nie dawał się prowadzić. Rozlewał się po nim bez kierunku i odbierał mu możliwość myślenia. Spojrzał na drzwi pracown i na pusty korytarz. Na miejsce, gdzie zwykle siedział ojciec. I wtedy, niemal wbrew sobie, pomyślał o Septimie. O jej dłoni zamykającej się na jego własnej. O cieple, które wtedy odpędziło wszystkie lęki. Po raz pierwszy samotność nie była już czymś, co mógł cierpliwie przeczekać. Savaš odsunął nadpaloną księgę, sięgnął po pergamin i przez dłuższą chwilę trzymał pióro nieruchomo nad pustą kartką. Potem zaczął pisać do ostatniego promienia światła, który pozostał mu jeszcze w zasięgu ręki.

Nie chciał, żeby się martwiła. Nie musiała obawiać się, że coś zagraża jego zdrowiu czy życiu. On sam nie zaprzątał sobie tym głowy. Śmierć nie była już dla niego czymś co wzbudzało trwogę. Nie należała mu się ani ta ostateczna zguba, ani taka, którą otrzymać mógł z łaski cudzej magii. Przyjął już, że jego istnienie nie będzie przypominało życia innych ludzi, i nauczył się nie pytać, jak długo jeszcze będzie musiał je znosić. Były rzeczy znacznie bardziej przerażające od perspektywy kolejnego końca. Najbardziej bał się zawieść ojca. Myśl ta, paraliżująca i przygnębiająca, rosła w nim od chwili, gdy dostrzegł nadpalone karty. Niewiele rzeczy pozostało mu w pośmiertnym życiu, które mógłby jeszcze nazwać własnymi, ale utraty twarzy w oczach Mykewa obawiał się chyba najbardziej. Nie chodziło nawet o gniew czy reprymendę. Znacznie nieprzyjemniejsza do wyobrażenia była chwila, w której ojciec spojrzałby na niego z rozczarowaniem, jak na kogoś, komu powierzono coś cennego, a kto nie potrafił okazać się tego godnym. Savaš znał wartość jego uznania. Wiedział też, jak wiele wysiłku kosztowało go niekiedy zasłużenie na choćby niewielki przejaw aprobaty. Podziwiał Mykewa nie tylko dlatego, że był jego ojcem. Widział w nim mistrza rzemiosła, człowieka o niezwykłej dyscyplinie umysłu i wybitnego badacza. Pioniera, który nie zadowalał się odpowiedziami pozostawionymi przez poprzedników, lecz sięgał po wiedzę, od której inni odwracali wzrok. Tam, gdzie większość dostrzegała granicę, on widział zaledwie początek kolejnego zagadnienia. Savaš dorastał w cieniu tej niezwykłej ambicji, ucząc się, że kunszt wymaga cierpliwości, a wiedza odwagi. Chciał być kiedyś choć w niewielkim stopniu podobny do niego. Nie umiał nawet wyobrazić sobie, jak miałby znieść świadomość, że zamiast dorównać jego oczekiwaniom, stał się dla niego kolejnym rozczarowaniem.

Doprowadził mechanizm kominkowego zegara do stanu niemal całkowitego rozczłonkowania. Rozkręcał go z obłędem na twarzy. Skrupulatnie rozbierając na coraz mniejsze elementy, aż poszczególne części przestały przypominać całość, z której pochodziły. Było ich tak wiele, że szybko zabrakło miejsca na stole. Sprężyny, zębatki, maleńkie blaszki, osie i śrubki zajęły więc niemal każdą płaską powierzchnię salonu. Na komodzie, na regałach przy książkach, długim parapecie pod oknem, nawet na krzesłach wokół stołu. Rozstawił je w idealnym porządku, zachowując równe odstępy między elementami. Każda sprężyna miała swoje miejsce, każda blaszka własną pozycję. Wszystko zostało podpisane i ponumerowane na niedbale urwanych skrawkach pergaminu. Sam siedział przy ostatnim wolnym fragmencie stołu, pochylony nad oliwną lampą. Narzędzia leżały w zasięgu dłoni. Jego palce poruszały się niemal bezwiednie, wybierając kolejne szczypce, pęsety i niewielkie śrubokręty. Savaš pracował z desperacją, która znalazła sobie jedyną rzecz zdolną utrzymać go na powierzchni. Nie mógł patrzeć na zegar. Nie mógł patrzeć na wskazówki, które nieubłaganie przesuwały się po tarczy, odmierzając czas pozostały do świtu. Poranek miał przynieść powrót ojca, a wraz z nim konieczność zmierzenia się z tym, czego nie potrafił naprawić. Sekundy zdawały się jednak upływać w nienaturalnym pośpiechu. Niemożliwe, żeby trwały tak krótko. Przecież jeszcze przed chwilą było znacznie wcześniej. Musiał coś zrobić. Musiał zatrzymać ten przeklęty mechanizm, odnaleźć przyczynę jego rzekomej usterki, rozebrać go do ostatniej śrubki i złożyć ponownie. Może wtedy czas odzyskałby właściwy rytm. Może poranek przestałby zbliżać się do domu. A może zegar wcale nie chodził za szybko.

Po drugiej stronie stołu, niedbale oparte o krzesło, spoczywało wielkie płótno w ciężkiej, ciemnej ramie. Przedstawiało jednego z pradziadów Gregorovitchów, którego zaczarowany wizerunek od pokoleń zdobił rodzinny salon. Savaš nie potrafił znieść samotności do tego stopnia, że nawet jego obecność, zwykle naznaczona ruskim narzekaniem, uszczypliwościami i nieustannymi wyrazami dezaprobaty, była lepsza od pustki. Wolał słuchać przygan starego przodka, jego tyrad o upadku obyczajów, niż pozostawać sam na sam z ciszą. Było jednak tak późno, że nawet portretowy dziadek nie miał już siły na swoje zwyczajowe połajanki. Zapadł w sen, ubrany w długą, nocną koszulę ze skośnym, haftowanym kołnierzem, z tradycyjną mormułką naciągniętą niemal na same oczy.

Nie od razu odpowiedział na jej głos. Przez moment pozostał nieruchomy, z palcami zaciśniętymi na krawędzi stołu, jakby dopiero teraz docierało do niego, że Septima rzeczywiście znalazła się w domu Gregorovitchów. Podniósł głowę, a w jego oczach, zaczerwienionych od łzawych godzin, pojawiło się coś pomiędzy niedowierzaniem a ulgą. Nie spodziewał się, że przyjdzie. A przynajmniej przez większą część nocy próbował wmówić sobie, że nie powinien na to liczyć. Na jej widok poczuł jednak, jak coś w nim nieznacznie odpuszcza. Zaraz potem zawstydzenie kazało mu opuścić wzrok. Spojrzenie miał rozmyte, nieprzytomnie błądzące gdzieś pomiędzy jej twarzą a blatem przed nim. Wyglądał, jakby od wielu godzin trwał w tym transie, z którego nie potrafił się wybudzić. Włosy opadały mu na czoło, policzki były zapadnięte, a palce nie przestawały obracać maleńkiej sprężyny. Jego wargi poruszały się jeszcze przez chwilę, zanim zdołał wydobyć z siebie kilka nieskładnych słów. - Nie… nie, tutaj. Tutaj coś jest źle. Widzisz? Ta sprężyna… nie, to nie ona. Musiała być inna. Miałem ją, przecież miałem… gdzieś tutaj. Sprawdzałem. Dwa razy, może trzy. Wskazówka, Septimo… ona nie powinna tak… tak szybko. Sekundy nie mogą… nie mogą być takie krótkie. Przesunął dłonią po blacie, potrącając kilka drobnych elementów. Jeden z nich potoczył się pod lampę. Savaš natychmiast pochylił się, próbując go odnaleźć, choć jego palce kilkakrotnie przesunęły się tuż obok. W końcu zsunął się z krzesła i niemal uklęknął przy stole. Przez moment słychać było tylko szelest jego ubrania i ciche brzęknięcie przesuwanych narzędzi. Kiedy znów się wyprostował, trzymał w dłoni niewielką część mechanizmu, zaciśniętą tak mocno, jakby ktoś mógł mu ją zaraz odebrać. Spojrzał na Septimę. Tym razem chyba naprawdę ją widział. W jego twarzy nie było już jednak skupienia, które pozwalało mu przez ostatnie godziny udawać, że panuje nad sytuacją. - Pomóż mi, proszę - wyszeptał, a głos załamał mu się na ostatnim słowie. - Tak mi ciężko… Nie wyjaśnił, czego właściwie od niej oczekuje, nie potrafił. Być może sam już tego nie wiedział. Prośba wyrwała się z niego z miejsca znacznie głębszego niż ten nocny lęk przed powrotem ojca i fantomową usterką mechanizmu. Jakby przez wszystkie godziny chorego epizodu próbował nie dopuścić do głosu właśnie tych kilku słów. Teraz, kiedy wreszcie je wypowiedział, wyglądał na jeszcze bardziej zagubionego.

Nie zaprotestował, kiedy Septima ujęła go za nadgarstki. Nie próbował wyrwać dłoni ani upomnieć się o maleńki element mechanizmu, który wyjęła z jego palców i odłożyła na blat, burząc tym samym starannie wyznaczony porządek. Przez moment jego palce zacisnęły się jeszcze odruchowo, jakby wciąż próbował zatrzymać to, co właśnie mu odbierano. Z jego ust wydobyło się kilka niewyraźnych, niemal bezsilnych słów. - Ale jeszcze… Ja muszę… Nie dokończył. Nie było w tym zresztą prawdziwego sprzeciwu, a jedynie nikły odruch wrzuconego w pracoholiczny trans rzemieślnika. Savaš nie umiał stawiać oporu. Nie potrafiłby postawić się nikomu z rodziny, nikomu, kogo darzył zaufaniem lub choćby odrobiną przywiązania. Zbyt łatwo ustępował cudzym gestom i decyzjom, jakby każda próba sprzeciwu niosła ze sobą ryzyko utraty czyjejś przychylności. Przy Septimie nie musiał jednak nawet długo się wahać. Choć jego spojrzenie na moment powędrowało za odłożoną częścią, ostatecznie pozwolił jej robić wszystko, co uznała za słuszne. Nie rozumiał jeszcze, co zamierza, ale instynktownie czuł, że nie chce mu odebrać niczego, czego naprawdę potrzebował. Czuł bardziej, niż wiedział, że chciała dla niego jak najlepiej. A on był już zbyt zmęczony, by dłużej udawać, że sam potrafi o siebie zadbać. Właściwie w całym natłoku emocji zdążył już zapomnieć o własnych rękach. O skrzywdzonej skórze, bolesnych pęcherzach i tym, co sam sobie uczynił na potrzeby przeklętej maty z tarniny. Wszystko to zdawało się należeć do jakiejś odległej części nocy, do wydarzeń, które przeminęły tak dawno, że nie potrafił już nawet przywołać, wiedział jedynie że istniały. Domyślał się jednak, że Septima musiała zauważyć. Trudno było przecież cokolwiek przed nią ukryć, skoro nawet nie przyszło mu do głowy, by spróbować zatrzeć ślady jeszcze przed napisaniem do niej listu. Księga wciąż leżała na stole, mata nie została uprzątnięta, a w powietrzu nadal unosił się ciężki zapach spalenizny. Nie miał już siły przejmować się tym, co mogła sobie pomyśleć. Nie miał siły na wstyd, na wyjaśnienia, na kolejne próby uporządkowania czegoś, co dawno wymknęło mu się spod kontroli. Zresztą sam list wydawał mu się teraz czymś niewiarygodnie odległym. Miał wrażenie, jakby napisał go w zeszłym stuleciu, w zupełnie innym życiu, zanim zdążył przeżyć tę nieznośnie długą noc. Czas stał się dla niego czymś nieuchwytnym i niezwykle okrutnym. Dłużył się niemiłosiernie, rozciągając każdą chwilę do granic wytrzymałości, a jednocześnie przeciekał przez palce jak piasek, którego nie sposób zatrzymać nawet w najmocniej zaciśniętej dłoni. Nie potrafił już określić, ile godzin minęło, ile razy przeliczył te same elementy ani jak długo siedział pochylony nad lampą. Wszystko zlewało się w jedno, ciężkie, duszne wspomnienie, w którym kolejne wydarzenia nakładały się na siebie, odbierając mu poczucie jakiejkolwiek chronologii. I właśnie dlatego, kiedy poczuł na sobie dotyk Septimy, pomyślał z nagłą, niemal bolesną wdzięcznością o Savašu sprzed zaledwie paru godzin. Teraz ta wyczerpana i przerażona kukiełka była wdzięczna tamtemu chłopakowi, który wbrew rozsądkowi uległ tęsknocie i poprosił o pomoc kiedy miał jeszcze na to ostanie okruchy odwagi pod opuszkami.

Dopiero jej dotyk wyrwał go z odrętwienia. Ciepło skóry Septimy, tak odmienne od chłodu, do którego zdążył przywyknąć, dotarło do niego z opóźnieniem, jakby jego ciało potrzebowało chwili, by przypomnieć sobie, czym właściwie jest bliskość drugiego człowieka. Początkowo zesztywniał. Ramiona napięły mu się odruchowo, a palce zastygły w bezruchu. Nie rozumiał do końca, co się wydarzyło. Jego ciało, od dawna pozbawione zwyczajnej wrażliwości, nie potrafiło od razu rozpoznać tej czułości. Przez krótką chwilę zdawało się wręcz przygotowywać do wycofania, do odsunięcia się od czegoś, czego nie znało już dostatecznie dobrze, by przyjąć bez lęku. Ten bezwarunkowy odruch szybko jednak ustąpił. Nie było w Septimie niczego, przed czym musiałby się bronić. Jej dłonie nie żądały od niego żadnego wyjaśnienia, nie próbowały zmusić go do porzucenia strachu ani przywrócić go do porządku brutalnym gestem. Po prostu przy nim były. Powoli rozluźniły się więc napięte mięśnie jego karku i ramion, dotąd gotowe do dalszej, niemal chałupniczej pracy. Opuścił głowę, pozwalając, by objęła go nie tylko jej obecność, ale i ciepło, którego sam nie potrafił już oddać. Po raz pierwszy od wielu godzin nie próbował też z nim walczyć, przyjmował je nieporadnie, z cichym niedowierzaniem.

Rozum powracał do niego powoli, niemal niepostrzeżenie. Paraliżujący strach nie zniknął całkiem, nie rozproszył się nagle pod wpływem kilku czułych gestów, ale po raz pierwszy od wielu godzin przestał wypełniać całe jego serce. Dobroć Septimy, jej dłonie obejmujące go z taką ostrożnością i usta znajdujące się tuż przy jego głowie, stały się czymś w rodzaju granicy, której wcześniej nie potrafił dostrzec. Nie był nawet świadom, jak bardzo tego potrzebował. Jak bardzo pragnął, by ktoś na moment odsunął od niego ciężar wszystkich myśli, nie żądając w zamian niczego. Lęk wciąż w nim tkwił, głęboko zakorzeniony, gotowy ponownie zacisnąć się wokół gardła, kiedy tylko przypomni sobie o nadchodzącym poranku. Teraz jednak potrafił dostrzec jego kres. Zrozumiał, że nawet strach ma swoje granice, jeśli tylko zestawić go z dobrocią tak bezinteresowną i czystą. W niemym, niemal nabożnym geście odnalazł jedną z dłoni swojej wybawicielki i ostrożnie sprowadził ją niżej, ku własnej twarzy. Przycisnął jej wierzch do ust, przymykając powieki. Nie potrafił znaleźć słów, które mogłyby pomieścić wdzięczność, jaką odczuwał. Pozostało mu więc to nieporadne muśnięcie wargami jej skóry, delikatne i pełne czułości, jakby bał się, że nawet taki gest mógłby okazać się zbyt śmiały. Wtedy coś w nim pękło. Fala żalu przetoczyła się przez jego ciało, a niespokojne drgania mięśni, dotąd szarpane i nieprzewidywalne, zaczęły powoli układać się w równomierne fale. Łapał oddech pomiędzy kolejnymi sekwencjami łez, z trudem nabierając powietrza. Nie próbował już powstrzymywać łez, spływały po jego policzkach. Minęła dłuższa chwila, zanim gorycz ustąpiła na tyle, by odzyskał głos. Wciąż drżał, choć teraz nieco spokojniej, a kiedy w końcu się odezwał, jego słowa wydobywały się z gardła z wysiłkiem, przerywane nierównym oddechem. - Nad ranem wróci ojciec… Zobaczy, co zrobiłem. Zawiesił głos. Nie musiał dodawać niczego więcej, by ciężar tych słów stał się zrozumiały. Spojrzenie na moment powędrowało ku starej księdze, której sczerniałe brzegi wciąż majaczyły gdzieś na skraju jego pola widzenia. Potem znów opadło, jakby nie miał odwagi dłużej na nią patrzeć. - Dlaczego ja wiecznie muszę się tak czuć? - zapytał cicho, a w jego głosie pojawiło się coś znacznie boleśniejszego niż wcześniejszy strach. - Nie chcę już być więźniem nienawiści… Nie we własnym domu… Ostatnie słowa wypowiedział niemal szeptem. Nie było w nich oskarżenia skierowanego w jedną stronę, ani nawet próby wyjaśnienia tego, co działo się w murach rodzinnego domu. Wciąż trzymał jej dłoń przy ustach, jakby obawiał się, że gdyby ją wypuścił, wszystko, co właśnie udało mu się odzyskać, znów mogłoby bezpowrotnie zniknąć.

Choć słowa Septimy o nieistnieniu czasu były nader słodkie, niemal kojące w swojej prostocie, Savaš nie potrafił w pełni się z nimi zgodzić. Nie potrafił jednak. Czas istniał. Był obecny w każdym przemijającym dniu, w każdej twarzy, która znikała z jego życia, w każdej zmianie, której nie mógł powstrzymać. I z biegiem lat stał się demonem znacznie potężniejszym, niż kiedykolwiek potrafił sobie wyobrazić. Okrutnym, cierpliwym i bezlitosnym, odbierającym mu wszystko, co kiedykolwiek miało dla niego znaczenie. Wszystkich, których kochał, których potrzebował, których obecność nadawała jego istnieniu jakikolwiek kształt. A jego samego, paradoksalnie, miał nigdy nie tknąć. Zostawił go na uboczu naturalnego porządku, skazując na patrzenie, jak świat nieustannie posuwa się naprzód, podczas gdy on pozostaje w miejscu, którego nie potrafił już nazwać życiem. - Czasami łapię się na tym, że przepraszam, chociaż nikogo nie ma w pokoju. Chciał jej coś powiedzieć. Czuł niemal fizyczną potrzebę wyrzucenia z siebie tego, co od dawna zalegało mu pod żebrami, nazwania choćby części ciężaru, który przygniatał go pod tym dachem. Nie potrafił jednak znaleźć odpowiednich słów. Przez moment zdawało się, że zamierza powiedzieć coś jeszcze o domu, o tych wszystkich niewypowiedzianych tajemnicach Gregorovitchów. Słowa jednak ugrzęzły mu w gardle. Nie potrafił dłużej utrzymywać uwagi na czymś, co tak łatwo mogłoby sprowadzić rozmowę na niebezpieczny grunt. Zamiast tego spuścił wzrok, a jego palce niepewnie przesunęły się po materiale ubrania Septimy, jakby szukał w nim odwagi do wyznania czegoś zupełnie innego. - Znowu zrobiłem coś złego, Septimo… - urwał, zaciskając lekko usta. - I boję się, że mi nie wybaczysz, kiedy zrozumiesz. Nie patrzył jej w oczy. Wstyd mieszał się w nim z lękiem, a pod nimi kryło się jeszcze coś znacznie trudniejszego do zniesienia. Potrzeba, by mimo wszystko pozostała przy nim, nawet jeśli prawda, którą nosił w sobie, okazałaby się dla niej nie do przyjęcia.