[06.05.1959, święto Ederlezi] Ay Romale, shavale

Camargue, Francja, obozowisko przy jeziorze na południe od Arles
Goran Bregović — Ederlezi

Był pijany, pijany wiosną i winem z czarnego bzu. Bzowe baldachy wplecione były w kwietne girlandy, które za dawnych czasów zwane były mala. Wianki z zielonych gałązek wierzby płynęły wodą usianą płatkami kwiatów. Kręciło mu się w głowie od słodkiego, miodowego zapachu bzu, od zapachu wiosny. Kręciło mu się w głowie, bo był pośród ludzi. Pośród modlitw i śpiewów, pośród tańców i pokrzykiwań. Wszyscy puszczali wianki na wodę, puścił więc i on wieniec, który wieńczył jego skroń, po czym zanurzył ręce w wodzie. Alexander obmył twarz, dokonując rytuału oczyszczenia. Woda niesie pamięć o grzechu, woda go zmywa. Obmył opierścienione dłonie, skropił w ceremonialnym geście ramiona, dokładnie tak samo, jak robili to inni. Kolejny już rok stał dumnie w towarzystwie starszych, z dala od dzieciarni, jak pogardliwie nazywał wraz z kolegami niedorosłych jeszcze chłopców, tak jak gdyby sam nie skończył dopiero co dziewiętnastu lat: Alexander Mulciber urodził się na kilka minut przed nastaniem wigilii cygańskiego święta wiosny, krzykiem swoim uprzedzając o jego nadejściu zanim jeszcze znał uprzedzającą naturę daru, który stał się jego udziałem. A jednak lubił myśleć, że sam akt narodzin był pierwszą z przepowiedni, jakie wypowiedział. Jakie wykrzyczał. "Sa o Roma, babo, babo, sa o Roma, o daje, amaro dive, Ederlezi", śpiewał głośno, z rękoma wspartymi na ramionach kolegów. Część śmiała się radośnie, część smutno pociągała nosami, taka była bowiem natura brigaki djilia.
Było coś smutnego w ich pieśniach, nawet jeżeli śpiewali je z radością w sercach.
To było tak, jak gdyby zdawali sobie sprawę z nietrwałości każdego doświadczenia, z nieuchronności przemiany. Serce samo rozdzierało się od środka. Opłakiwali chwilę, która już minęła, cieszyli się tą, która trwa. Głos drżał, gdy oczekiwali tej, która ma nadejść. Tylko oni rozumieli, że wszystko jest z sobą splecione: przeszłość, przyszłość, teraźniejszość. To, co było, mieszało się z tym, co jest, i tym co będzie.  Nawet gdy śpiewali o wspólnym świętowaniu, wydawali się pozostawiać miejsce dla kogoś, kto stoi z boku. Razem, a jednak osobno. Alexander roześmiał się ochryple do swoich myśli, a potem znów zaczął śpiewać. Nie był sam. Jego głos zniknął pośród głosów innych mężczyzn. Słyszał gitarę i saksofon, dźwięki akordeonu i skrzypiec; słyszał jak śpiewa dziadunio, jak głos jego ulubionej kuzynki niesie się po wodzie.

***

Spojrzeniem odszukał ojca pośród starszyzny, po czym uniósł dłoń, dając znać, że zamierza się oddalić. Stał tak przez chwilę, zanim spotkali się spojrzeniami, a Duncan Mulciber łaskawie skinął synowi głową, nie przerywając rozmowy z teściem. Wcześniej Alexander trzymał się blisko, czy to wraz z innymi chłopakami posyłając na wodę udekorowany przez dziewczęta ołtarz, czy to siedząc przy stole, wraz z mężczyznami. Teraz jednak zapragnął wejść w noc żarzącą się blaskiem ognisk. Pozwolił, żeby prowadził go dar. Przeszedł brzegiem jeziora, między biesiadnikami, zatrzymawszy się dopiero pośród kobiet, obracających się w powolnym transie wieszczby. Wokół niego rozgorzała feeria barw. Barwnymi były szeleszczące spódnice, chusty, którymi pokrywały głowy i ramiona. Barwnymi były kwietne girlandy zawieszone na szyjach, wprawione w biżuterię kamienie szlachetne, w których odbijał się blask wszechobecnych pochodni. Noc rozświetlały popisy romskich sztukmistrzów. Alexander patrzył jak Mateo, syn Martína, bawi się ogniem, jak podrzuca do góry pochodnię — jedną, drugą, trzecią — jak gdyby chciał podpalić niebo. Obok niego byli inni, a ogień wydawał się tańczyć w nich i z nimi. Alexander przyglądał się płomieniom w oczarowaniu, wzorem otaczających go wróżbitek próbując wypatrywać w ogniu znaków. Mrużył uparcie oczy, i przez chwilę nawet wydawało mu się, że dojrzał jakiś kształt pośród wspinających się w noc języków pochodni, ale znów, może tak mu się tylko wydawało. Nigdy nie był dobry we wróżeniu z płomieni. Wszystko wydawało mu się przeszkadzać. Dym gryzł go w oczy, a kolorowa koszula kleiła się do rozgrzanego ciała. Piękna była to koszula, zdobna bogactwem motywów roślinnych, ręcznie haftowanych przez cioteczną babkę, wznoszącą ręce w niebo tuż obok Alexandra. Oto był prezent, jaki sprawiła mu na wczorajsze urodziny kobieta, która wychowywała jego matkę po śmierci jej matki. Matkowała i jemu, ale nie przeszkadzało to Alexandrowi. Koszula była zielona zielenią młodych liści, które dopiero co rozwinęły się na drzewach. Wyszyte złotą nicią łodyżki mieniły się w blasku ognisk, splatając się w gęstej ornamentyce budzącego się do życia maja. "Teraz wyglądasz przyzwoicie", usłyszał od babki wcześniej, wtedy, gdy szykowali się na święto. Wyglądała na zadowoloną, że bez sprzeciwu zrzucił z siebie czarne szaty, w których, jak nie omieszkała skrytykować, wyglądał jak żałobnik na swoim własnym pogrzebie. "Znowu schudłeś", gderała, stając na palcach, żeby go przytulić. Alexander gderanie gładko zignorował, a pochylając plecy, zauważył, radośnie, że może i schudł, ale też i urósł, a z tego powinna się przecież cieszyć. Postąpił krok do przodu, gdy poczuł jej rękę na swym ramieniu. W milczeniu pokazała mu, jak patrzeć, żeby widzieć.
W płomieniach zobaczył chłopca.
Przytrzymał za fraki dzieciaka, który wpadł na niego w biegu, zakręcił nim w powietrzu ze śmiechem, a potem posadził sobie na ramionach. "Przyjechałeś", powiedział zachwycony malec, obejmując Alexa za szyję. "Pewnie, że przyjechałem. Nawet prezent ci przywiozłem", padło w odpowiedzi, zanim wyruszyli wspólnie na poszukiwanie rodziców Francesco. Oddał dzieciaka kuzynce, która znowu była brzemienną, przywitał się z jej mężem i resztą rodziny.
 

***

Rodzina jego była liczna. Znał najbliżej tych, którzy żyli na stałe we Francji, ale związany był też z tymi, którzy osiedli na hiszpańskiej ziemi. Babka jego pochodziła z południa Hiszpanii, z górzystych terenów Andaluzji, podobnie jak i jej prababka, której przodkowie uciekli przed prześladowaniami na Bałkanach. Pradziadek wywodził się z północy, z kraju Basków, a w tym roku miał skończyć sto pięćdziesiąt lat. Nie wędrował już, ale wciąż cieszył się dobrym zdrowiem: wystarczyło, że zaciął na skrzypcach, żeby przypomnieć młodszym od siebie, jak należy się bawić. Alexander uwielbiał dziadunia José, bo tak wszyscy go nazywali. Dziadunio obdarzony był głosem potężnym jak góra, u podnóża której się urodził. Tym oto głosem uwiódł prababkę Alexandra, uwiódł samo przeznaczenie swoimi dzikimi pieśniami, "bo ona wiedziała jak to się skończy, Devla", śpiewał, wspominając młodość, "zobaczyła wszystko na dnie moich oczu". Prababka zginęła w czasie trzeciej wojny karlistowskiej. Tak przynajmniej nazwano ów konflikt na kartach podręczników historii, choć w pamięci przodków Alexa zapisał się inaczej: wycelowaną w stronę ludu przemocą, gwałtem i grabieżą. Cyganie nie dbali o nazywanie cudzych wojen, nazywali jednak poniesione w nich straty. Prababkę zabił mugolski żołnierz. Zabrał jej białego konia, który poniósł go galopem do krainy umarłych. Po wojnie koń wrócił do dziadka, okulały na jedną nogę, ale żywy. Na jego grzbiecie wjechała do Francji babka Alexandra, która po swojej matce odziedziczyła dar proroctwa. O niej też dziadunio miał piosenkę. "Prorokini jeżdżąca na koniu, który należał do Śmierci", białym był bowiem koń, którego Śmierć dosiadała na swojej karcie tarota. Śmierć upomniała się o babkę w świętym Saintes-Maries-de-la-Mer, gdzie przyszła na świat jej jedyna córka, Selina. Córka cygańskiego króla, roi des Bohémiens, mówili o nim miejscowi, Jehan Ayers był bowiem spadkobiercą tradycji tak Kełderaszy, jak i Manuszów. Tak oto w krwi płynącej w żyłach Alexandra mieszały się z sobą historie ludów Roma, Sinti i Calé. Historie, których bieg przewidziały kobiety, a mężczyźni przepowiadali dalej, jak legendę: snując opowieści nad ogniskiem, komponując pieśni do melodii zasłyszanych nad kołyskami. Wiele wspaniałych legend krążyło o życiu króla Jehana — o bogactwach, jakie zgromadził, ziemiach, które zwędrował — o pokoleniach, które wychował. Papo Jehan, mówił o nim Alexander, gdy był jeszcze małym chłopcem.

***

— …Jestem jego wnukiem — odpowiedział dziewczynie, przekrzykując orkiestrę. — Synem Seliny.
Rozszerzyła delikatnie oczy, ale pociągnęła go w stronę tańczących gdy tylko taraf zaintonował nową pieśń. "No to już wiem, kim jesteś", zaczęła się z nim droczyć, "zgadnij, kim jestem ja?"
Angielce powiedziałby, że jest ładna, i w sumie tyle mu wystarczy. Tutaj jednak obowiązywały inne obyczaje. Gdy krążyli w kółeczku, wymieniając się partnerami, mógł powypytywać o dziewczynę, ale młody jasnowidz był zbyt niecierpliwym: wyciągnął ją z kółka po to tylko, żeby szepnąć jej na ucho imię, jakie nosiła. Jego sztuczka przypadła Romce do gustu. 
Przetańczyli wspólnie kilka piosenek, śpiewając przy szybszych, rozmawiając przy wolniejszych.
— Powiedz coś po angielsku — poprosiła dziewczyna, ale Alexander zaśmiał się tylko.
— Czy twój pies umie miauczeć jak kot? Czy kota też zmuszasz, żeby szczekał? — droczył się z nią, wciąż po romsku. Wiedział, że mimo wszystko wyróżnia się swoim wyglądem, że jest czymś znajomym, ale i nowym, nie obcym, a jednak innym.
Tańczysz jak my, mówiły jej oczy, ubierasz się, jak my. Znasz nasze obyczaje, ale czy jesteś nasz?
Mashkar le gadjende leski shib si le Romeski zor.
Nie chciał mówić po angielsku. Mówił po romsku, bo język u Romów zawsze był świętością. Język był jak krew: jego znajomość warunkowała przynależność, warunkowała tożsamość. "To jest nasz język", powtarzała mu matka, "język, który chcieli nam odebrać, bo wtedy odebraliby nam to, kim jesteśmy". Wcale w nie tak jeszcze zamierzchłych czasach karano przecież za jawne posługiwanie się romani.
Może dlatego zbył prośbę dziewczyny żartem.
— Jesteś psem, kotem, czy mężczyzną? — rzuciła w odpowiedzi, zarumienione policzki zdradzały jednak, że nie spodziewała się oporu z jego strony. — A zresztą, co za różnica. — Wywróciła na chłopaka oczami. — Każde z nich czepia się spódnicy, gdy chce jeść.
Rozbrzmiało Rumelaj. Piosenka była sprośna, dlatego dzieci śpiewały ją najgłośniej: Alexander odsunął się ze śmiechem, pozwalając spódnicy dziewczyny wirować, gdy obracała się wokół niego, wyciągając ręce ku niebu. Odchylił głowę, pozwolił, aby poprowadziła go muzyka. Noc rozświetlał blask pochodni, migotanie ogni puszczonych na wodę. Uroczystość miała trwać do rana. Alexander schwycił dłoń dziewczyny, gdy ta się zachwiała, nie pozwalając jej jeszcze od siebie odejść. Zachował jednak stosowny dystans, nie przyciągając jej do siebie bliżej. Zabawa, to była tylko zabawa, nawet w zabawie były jednak granice: dyszeli oboje, zmęczeni tańcem, ale żadne nie chciało odpuścić. Żar bił od czarnych oczu dziewczyny i skraplał się potem na skórze Alexandra, na wzniesionych w górę ramionach, na odsłoniętej grdyce. Kosmyki mokrych włosów kleiły mu się do czoła.
— Uważaj, żeby jej nie podrzeć. — Teraz była jego kolej na bycie bezczelnym.
Zabawa zaczęła się na nowo.
— Sam uważaj — Dziewczyna nie pozostała mu długo dłużną, zapiszczała jednak w panice, gdy Alexander obrócił nią niespodziewanie, a potem przytrzymał, żeby nie wpadli na tańczących ludzi.

***

— Nie obrażaj się tylko. Chciałam, żebyś mi przepowiedział. Myślałam, że przepowiadasz tylko po angielsku.
Przysiedli, aby złapać oddech. Alexander sięgnął po wino, po trosze żeby się ochłodzić, po trosze, żeby zyskać czas do namysłu. Nie chciał spłoszyć dziewczyny. Wiedział, że mimo okazywanej mu wcześniej zuchwałości w gruncie rzeczy czuła się onieśmielona tym, z jakiej rodziny pochodził.
— Jakbym ci przepowiedział po angielsku, to nic byś przecież nie zrozumiała — zauważył, oparty o suto zastawiony stół.
— Nie szkodzi. Wiedziałabym, że jakaś przyszłość jest, nieważne, jaka.
— Przepowiednie nie przychodzą na zawołanie. Nie są jak psy, jak koty, ani nawet jak mężczyźni — uśmiechnął się do dziewczyny, przywołując wcześniejsze żarty. — Mogę ci co najwyżej powróżyć. Chodź, puścimy z resztą wianki na wodę. Chłopaki już na mnie czekają.

***

Alexander ściągnął przez głowę koszulę i wszedł do jeziora. Szybko zmoczył nogawki spodni, brodząc powoli brzegiem. Zanurzył się głębiej, zdążając w stronę Tchavolo, popychającego łódkę, na którą wsadził młodsze rodzeństwo. Wspólnie dbali o to, żeby dzieci nie odpłynęły za daleko, pozwalając im jednak nacieszyć się nocą. Dziewczynki mąciły wodę, łowiąc kolorowe płatki kwiatków, chłopcy wychylali się za burtę, śląc w dal lampiony z życzeniami. Pilnuj jak oka w głowie,  przestrzegł jednego z nich Alex, wrzucając do łódki starannie złożoną koszulę, ściągniętą wcześniej z piersi. Nie chciał wieszać jej na przybrzeżnych drzewach, w obawie, że podrze cenny materiał, a miał ochotę popływać.

Nie czuł się już pijanym, a jednak upojenie trwało. Woda była przyjemnie zimna, w oczy gryzł gorąc płonących ognisk. Półnagie ciała skąpane były w bijącym od nich blasku. Przez chwilę Alexander pozwolił nieść się spokojnemu prądowi, przysłuchując się oblewającym go śpiewom. Zanim zanurzył się w nich jak w wodzie, życzył sobie, żeby świt jeszcze trochę poczekał.

Święto wciąż jeszcze trwało.

Koniec sesji