[25.10.1972] Ikonografia portretów świętych

Na widok kuzynki Astoria odłożyła pióro, którym jeszcze przed chwilą nanosiła ostatnie poprawki na przygotowanym wykazie dzieł. Jej spojrzenie niemal odruchowo powędrowało ku wniesionym płótnom, lecz tym razem zawodowa ciekawość musiała ustąpić pierwszeństwa serdeczności. Wstała zza biurka, wygładziła materiał sukni i wyszła Lyssie naprzeciw z uśmiechem znacznie cieplejszym od tego, którym zwykła obdarzać artystów przekraczających próg OdNowy.
- Lys, nareszcie - przywitała ją z niekłamaną radością, ujmując na moment jej dłonie. - Mam nadzieję, że nie zamęczyłam cię tym zamówieniem. Chociaż przyznaję, nie mogłam się już doczekać, aż zobaczę, co przygotowałaś.
Nie zamierzała jednak od razu rzucać się na obrazy, choć świadomość, że znajdowały się zaledwie kilka kroków dalej, stanowiła niemałą pokusę. Zainteresowała się najpierw samą Lyssą.
- Jak się miewasz w obliczu ostatnich wydarzeń? - obejrzała młodszą dziewczynę z siostrzaną troską. Omiotła jeszcze spojrzeniem pracownika, który wnosił dzieła po kolei.
- Oczywiście, że możemy. Przygotowałam nam nawet trochę miejsca, żebyśmy nie musiały oglądać wszystkiego w pośpiechu.
Pozwoliła Lyssie zdecydować, od którego dzieła rozpoczną oględziny. Sama stanęła nieco z boku, pozostawiając kuzynce przestrzeń do zaprezentowania własnej pracy. Nie chciała odbierać jej tej przyjemności. Ikonografia religijna rządziła się przecież innymi prawami niż malarstwo świeckie. Tutaj nie wystarczała uroda przedstawienia ani nawet doskonałość techniczna. Znaczenie miały atrybuty, gesty, układ postaci, niekiedy pozornie nieistotny szczegół, który dla odpowiednio wykształconego odbiorcy przesądzał o tożsamości przedstawionego świętego.
Kiedy odsłonięto pierwsze malowidło, Astoria zbliżyła się o krok. Jej spojrzenie przesunęło się po powierzchni obrazu z uwagą. Przyjrzała się prowadzeniu linii, przejściom tonalnym i rozmieszczeniu akcentów kolorystycznych. Następnie cofnęła się, chcąc ocenić kompozycję z odległości, z jakiej najprawdopodobniej ogladać ją będą przyszli nabywcy.
- C'est d'une finesse remarquable - mruknęła z uznaniem, przechylając lekko głowę. - Podoba mi się, że nie potraktowałaś tematu nazbyt dosłownie. Przy tego rodzaju przedstawieniach bardzo łatwo popaść w przesadę, a wtedy nawet najpiękniejsza symbolika zaczyna przytłaczać sam obraz.
W Lyssie ceniła nie tylko talent, lecz również gotowość do podejmowania tematów wymagających czegoś więcej niż sprawnej ręki. A choć jako kustoszka nie zamierzała rezygnować z rzeczowej oceny, jako kuzynka pragnęła, aby spotkanie nie przypominało chłodnego przesłuchania przed komisją.
Przed przedstawieniem Trójbogini Astoria zatrzymała się na dłużej. Nie dlatego, że dostrzegła w nim coś wymagającego natychmiastowej poprawy, lecz z uwagi na sam temat. Dziewica, Matka i Starucha; trzy oblicza kobiecości, trzy etapy życia, a zarazem trzy odrębne siły połączone w jedną boską istotę. Symbolika tak głęboko zakorzeniona w rozmaitych wierzeniach wymagała od malarza szczególnej ostrożności. Zbyt dosłowne przedstawienie mogło sprowadzić ją do banalnej alegorii wieku, zbyt abstrakcyjne natomiast pozbawić czytelności.
- Jestem ciekawa, czy malując je, myślałaś bardziej o przemijaniu, czy o tym, co mimo upływu czasu pozostaje niezmienne? - zawsze interesowały ją procesy, jakie zachodziły w głowie artysty, prowadzące do konkretnych wyborów, przekładających się na płótno. Zresztą jej odpowiedz mogła przesądzić o tym, w jakim sąsiedztwie Astoria umieści obraz podczas wystawy. Musiała odpowiednio ułożyć ekspozycję, dlatego poznanie każdego dzieła po kolei było teraz kluczowe.